Cần cơ chế rõ ràng trong phát triển vật liệu xây dựng xanh

“Công trình xanh” đang dần trở thành xu hướng, nhận được sự quan tâm ở cả phía Chính phủ, chủ đầu tư cũng như người tiêu dùng. Một trong những yếu tố góp phần không nhỏ cấu thành nên “công trình xanh” là vật liệu “xanh”, thân thiện với môi trường, mang lại không gian sống giá trị, chất lượng cho người tiêu dùng.

Xu hướng tất yếu

“Công trình xanh” là công trình xây dựng mà trong cả vòng đời, từ giai đoạn lựa chọn địa điểm xây dựng, thiết kế, thi công, sử dụng, vận hành cho đến sửa chữa, nâng cấp, tái sử dụng đều đạt được hiệu quả cao trong sử dụng năng lượng và vật liệu. Tại các quốc gia phát triển trên thế giới, việc xây dựng công trình xanh đang được đặc biệt chú trọng, nhằm hạn chế tối đa tác động của việc xây dựng đến sức khỏe con người và môi trường tự nhiên.

Ngày 5/4/2016, Chính phủ đã ban hành Nghị định 24a/2016/NĐ-CP về quản lý vật liệu xây dựng (có hiệu lực từ 26/5/2016), trong đó có quy định nhóm vật liệu xây dựng mới được xác định là những loại vật liệu xây dựng tiết kiệm tài nguyên khoáng sản, tiết kiệm năng lượng, thân thiện với môi trường, bao gồm vật liệu xây không nung, vật liệu xây dựng được sản xuất từ việc sử dụng chất thải làm nguyên liệu hoặc nhiên liệu, vật liệu xây dựng có tính năng tiết kiệm năng lượng vượt trội so với vật liệu cùng chủng loại. Những sản phẩm này được gọi chung là vật liệu xây dựng thân thiện, hoặc vật liệu xây dựng xanh.

Nghị định 24a được đa phần doanh nghiệp, chuyên gia đánh giá là “mở đường” cho ngành vật liệu xây dựng phát triển, đặc biệt là vật liệu không nung và đây là một xu hướng tất yếu trong ngành xây dựng.

Ông Phạm Văn Bắc, Vụ trưởng Vụ Vật liệu Xây dựng (Bộ Xây dựng) cho biết, phát triển vật liệu không nung trong ngành xây dựng phục vụ định hướng phát triển một nền sản xuất ngày càng thân thiện với môi trường là yêu cầu cần thiết. Định hướng trong tương lai, vật liệu xây dựng không nung sẽ thay thế gạch đất sét nung, giúp tiết kiệm đất nông nghiệp, góp phần đảm bảo an ninh lương thực quốc gia; giảm thiểu khí phát thải gây hiệu ứng nhà kính và ô nhiễm môi trường; giảm chi phí xử lý phế thải của các ngành công nghiệp, tiết kiệm nhiên liệu than, đem lại hiệu quả chung cho xã hội.

Nhiều chuyên gia ngành xây dựng cũng cho rằng, các loại vật liệu xây dựng mới, thân thiện với môi trường hiện tại và trong tương lai sẽ được sử dụng ngày càng phổ biến trong các công trình xây dựng. Hiện nay, ngành vật liệu xây dựng đã sản xuất được một số sản phẩm thông minh như xốp cách nhiệt, tấm lợp sinh thái, gạch bê tông nhẹ, tấm ốp đất sét nung, ngói tráng men, gỗ ốp tường xanh, xi măng xanh, gạch ốp lát tái chế... Đây là những sản phẩm tiết kiệm năng lượng và thân thiện với môi trường.

Bàn về lợi ích của việc sản xuất và sử dụng vật liệu xanh, Nguyễn Thị Trâm, Giám đốc Trung tâm Thiết bị môi trường và An toàn lao động, thuộc Viện Vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng), cho biết: Doanh nghiệp (DN) sản xuất vật liệu xanh sẽ có rất nhiều lợi ích. Đó là tạo dựng hình ảnh DN tuân thủ pháp luật Việt Nam; tạo được lợi thế cạnh tranh, nhất là tại các thị trường khó tính, từ đó nâng cao uy tín trên thị trường và đặc biệt là tạo được lợi thế trong quyết định mua sắm của Chính phủ.

Về phía người tiêu dùng, họ yên tâm về chất lượng và độ an toàn đối với sức khỏe của chính mình; giảm nguy cơ mắc bệnh do sử dụng những sản phẩm có chứa chất gây hại, do vậy sẽ giảm các chi phí cho việc chữa bệnh. Hơn nữa, việc sử dụng vật liệu xanh còn thể hiện trách nhiệm đối với xã hội thông qua tiêu dùng.

Về phía cơ quan nhà nước, phát triển vật liệu xanh sẽ thúc đẩy sản xuất và tiêu thụ bền vững; giảm thiểu ô nhiễm, cải thiện chất lượng môi trường; giảm thiểu các chi phí đầu tư cho xử lý môi trường; phát triển kinh tế xanh sử dụng hiệu quả tài nguyên và năng lượng; đồng thời bảo tồn và gia tăng giá trị vốn tự nhiên, nâng cao chất lượng cuộc sống.

Cần có cơ chế rõ ràng

Nhìn rõ những lợi ích của công trình xanh, vật liệu xanh, thời gian qua, Việt Nam đã có những cơ chế, chính sách như: Luật Môi trường; Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh; Kế hoạch hành động quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2014 - 2020… nhằm thúc đẩy tăng trưởng xanh, trong đó có định hướng phát triển các sản phẩm xanh.

Tuy nhiên, quá trình đưa vật liệu xanh vào các công trình xây dựng vẫn gặp phải vô vàn khó khăn. Theo bà Trâm, có 5 lý do chính bao gồm: Người tiêu dùng vẫn chưa hiểu về nhãn sinh thái, ít quan tâm xem sản phẩm mình sử dụng có thân thiện với môi trường hay không; tăng chi phí sản xuất; chưa có thị trường; chưa có cơ chế, chính sách hiệu quả phát triển sản phẩm xanh; tiêu chí Nhãn xanh Việt Nam vẫn hạn chế về mặt số lượng.

Đồng tình với ý kiến này, ông Nguyễn Quang Cung, Chủ tịch Hiệp hội Xi măng Việt Nam cho rằng: “Chúng ta vẫn còn thiếu chính sách khuyến khích sản xuất vật liệu, xây dựng công trình xanh. Hơn nữa, chúng ta cũng thiếu cơ chế bắt buộc đối tượng sử dụng vật liệu xanh”.

Theo ông Cung, trên thực tế, số lượng công trình xanh của Việt Nam hiện nay rất nhiều nhưng số lượng DN đăng ký rất ít, bởi DN đăng ký cũng không được gì mà lại mất tiền và mất thời gian…

Liên quan đến vấn đề này, trước đó, nhiều nhà thầu cho rằng, chính sách mua sắm công hiện hành chưa có tiêu chí hay quy định nào ưu đãi rõ ràng với mua sắm xanh ngoài việc có yêu cầu kỹ thuật đối với gói thầu xây lắp hay mua sắm hàng hóa là tuân thủ pháp luật về môi trường.

Ông Lê Văn Tới, Phó Chủ tịch Hội Vật liệu Xây dựng Việt Nam cho biết, việc sử dụng vật liệu xây dựng xanh còn nhiều khó khăn, thách thức là do quá trình phát triển công trình xây dựng xanh chưa được quan tâm đúng mức cả về góc độ quản lý nhà nước và hoạt động doanh nghiệp.

Cùng với đó, do người dân chưa có thói quen trong sử dụng vật liệu xây dựng xanh, phía doanh nghiệp chậm đổi mới, đầu tư dây chuyền sản xuất mới.  Chính vì vậy, để phát triển vật liệu xây dựng xanh một cách bền vững, cần có các cơ chế rõ ràng. Một mặt khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư dây chuyền sản xuất, một mặt có những cơ chế kiểm soát đối với vật liệu xây dựng truyền thống. Đồng thời, khuyến khích người dân sử dụng vật liệu xây dựng xanh trong xây dựng và xây dựng các bộ tiêu chí, tiêu chuẩn về sử dụng vật liệu xây dựng xanh trong các công trình xây dựng trên có quy mô trên cả nước…

Theo ông Tới, giải pháp để tăng cường sử dụng vật liệu xanh trong xây dựng các công trình cần phải thực hiện hiệu quả các cơ chế cho doanh nghiệp phát triển. Những đơn vị đầu tiên thực hiện việc này đó là các doanh nghiệp phát triển nhà ở tại các đô thị, Nhà nước cần khuyến khích đầu tư theo hướng công trình xanh.

Bên cạnh đó, các cơ quan chức năng cần ban hành đầy đủ tiêu chuẩn, quy chuẩn, định mức kinh tế kỹ thuật liên quan đến sản phẩm, đến việc sử dụng vật liệu xây dựng thân thiện. Đặc biệt, đối với công trình xanh cần đưa ra các tiêu chí và thông số đặc thù cụ thể. Có chế tài xử lý hành chính đối với các chủ thể xây dựng không thực hiện quy định sử dụng vật liệu xây dựng xanh.

Ngoài ra, cần quan tâm hơn đến công tác về đào tạo chuyên ngành xây dựng về thiết kế, thi công sử dụng vật liệu xây dựng mới; công bố rộng rãi những hiệu quả thực tế của công trình sử dụng vật liệu xây dựng xanh để người dân và doanh nghiệp hình thành thói quen thay thế vật liệu xây dựng cũ bằng các loại vật liệu xây dựng thân thiện môi trường trong các công trình xây dựng.

Hồng Quang